अवघड परिस्थिती आणि Decision Making

Photo Courtesy: Poonam Godse

सीमाचं आयुष्य दोन दगडांवर अवलंबून होतं. काळ्या आणि पांढऱ्या. उद्याचा दिवस तिच्यासाठी महत्त्वाचा होता. आज जे तिने केलं होतं ते योग्य होतं की अयोग्य याचा विचार करायला आता तिच्याकडे वेळ नव्हता. परिणामांना आणि परिस्थितीला सामोरं जाणं गरजेचं होतं.

ही गोष्ट त्या काळातली होती जेव्हा मुलीचा सौदा वगैरे हे अगदी सहज केलं जायचं. अतीशय फुटकळ कर्ज वसूल करण्यासाठी किंवा फालतू कारणाने मुलीचा सौदा कवडीमोलाने केला जायचा.

सीमाचे वडील कर्जामध्ये बुडाले होते. बुडाले म्हणण्याइतकं ते काही कर्ज मोठं नव्हतं. मात्र कर्ज देणाऱ्या सावकाराच्या मनात वेगळच होतं. त्यामुळे त्याने आकडा फुगवून सांगितला होता. सीमा आणि वडिलांकडे कसलेच records नव्हते. सावकाराने याच संधीचा फायदा घेतला. त्याने सीमाच्या वडिलांसमोर २ पर्याय ठेवले.

१. -उद्याच्या उद्या कर्जाची रक्कम फेडली गेली पाहिजे.

२. -नाही फेडली तर तुझी ही तरुण मुलगी माझी दासी असेल.

सीमाचे वडील गयावया करू लागले. सीमा आतल्या खोलीत होती. ती ऐकत होती. घाबरली होती.

सीमाचे वडील रडत म्हणाले, “अजून काही वेगळा पर्याय नाही का सरकार?”

सावकार दया दाखवण्याचं नाटक करत म्हणाला, “ठीके, उद्या आपण एक खेळ खेळू. एका डब्यामध्ये मी दोन दगड ठेवीन. एक काळा आणि दुसरा पांढरा. तुझ्या मुलीलाच निवड करू दे.”

सीमाचे वडील प्रश्नार्थक नजरेने म्हणाले, “कसली निवड?”

सावकार उत्तरला, “तुमच्या नशिबाची. दोन्ही दगड डब्यात घालून तो डबा आपण बंद करू. मग न बघता तिला त्या डब्यातून एक दगड उचलायचा आहे. काळा असेल तर ही माझी आणि तरीसुद्धा तुझं कर्ज मुक्त. पांढरा असेल तर तू कर्जमुक्त होशीलच आणि ही पण मुक्त होईल. खेळ एकदम न्यायाने होईल. बघ दोन्हीकडे तुझाच फायदा आहे.”

बाप काही बोलत नव्हता. दोन्ही पर्यायांमध्ये वडीलांचं कर्ज चुकतंय हा विचार करून पटकन सीमा म्हणाली, “अट मान्य!”

सावकाराला हेच हवं होतं. तो छद्मी हसत म्हणाला, “उद्या नदीकिनारी भेटू.”

सीमाने जवळजवळ स्वतःचा सौदाच केला होता. अर्थात तिने हे मुद्दाम केलं नव्हतं. तिच्यासमोर परिस्थितीच अशी मांडून ठेवली होती की त्यातल्या त्यात best option निवडून आजचा दिवस तिने ढकलला होता. सीमाचे वडील काहीच बोलत नव्हते. पूर्ण रात्र अस्वस्थ गेली.

नवा दिवस उजाडला. ठरल्या प्रमाणे सगळे नदीकिनारी जमले. सावकाराने आपली हुशारी दाखवायला आणि साक्ष म्हणून खेळ किती न्यायाने खेळला जातो आहे हे दाखवायला चार माणसं जमवली होती.

सीमाच्या वडिलांनी कष्टाने स्वतःला ओढत तिथवर आणलं होतं. सीमा मात्र तिथे बारीक निरीक्षण करत होती. सगळ्यांच्या हालचाली टिपत होती. तिने पाहिलं की सावकार दोन दगड डब्यात भरतोय. काळ्या मनाच्या सावकाराने दोन्ही काळे दगड त्या डब्यात भरले. ही गोष्ट सीमाच्या नजरेतून सुटली नाही. पण अडचण अशी की उपस्थितांपैकी बाकी कोणालाच ती गोष्ट कळली नाही. आता तिच्यासमोर जुगार नव्हता. नशिबावर काही नव्हतं. तिला खेळाचा शेवट समजला होता. तिच्यासमोर पर्याय होते की

१. -आहे त्या परिस्थितीला शरण जाणे.

२. -पळून जाणे जे शक्य नव्हतं. हे ती आधी सुद्धा करू शकली नसती. कारण सावकाराची माणसं सतत नजर ठेवून होती. तेव्हाही आणि आत्ता सुद्धा.

३. -सावकाराचं पितळ उघडं पाडणे. पण अशाने सावकाराला एक संधी मिळेल हा खेळ पुन्हा घेण्याची.

४. -हातात येईल तो दगड उचलून सावकाराच्याच डोक्यात घालणे.

A click by: Varun Bhagwat

सीमाला पूर्ण खेळ कळला. पायाखालची जमीन सरकून धरणीने पोटात घ्यावं असं तिला क्षणभर वाटलं. पण क्षणभरच, कारण नंतर ती एकदमच confident झाली. सावकाराने तिच्यासमोर डबा ठेवला. तिने ठरल्याप्रमाणे न बघता एक दगड उचलला. तिला माहीत होतं की हातातला दगड काळाच आहे. तिने उचललताना तो अशा प्रकारे मुठीत बंद केला की तो बाकी कोणाला दिसणार नाही आणि अतीशय वेगाने तो खाली टाकला. अशाप्रकारे की नदीकिनारी असणाऱ्या दगडांमध्ये तो मिसळून गेला.

सीमा पटकन मोठ्याने सर्वांना उद्देशून म्हणाली, “अरेरे... किती वेंधळी आहे आहे मी. आता पडलेला दगड शोधणं अशक्य आहे आणि खेळाच्या नियमानुसार डब्यात एक दगड काळा आणि एक पांढरा आहे. आता डब्यात जो दगड शिल्लक आहे त्याच्या विरुद्ध दगडाची निवड मी केली असेल. बरोबर ना शेठजी?”

अर्थातच डब्यात काळा दगड शिल्लक होता.

सीमा म्हणाली, “बघा, म्हणजे पडलेला दगड पांढरा असलाच पाहिजे. याचाच अर्थ खेळाच्या नियमाप्रमाणे आम्ही सर्व गोष्टीतून मुक्त झालो आहोत.”

शेठजीचा खेळ स्वतःवरच उलटला होता. तो मान्य करूच शकत नव्हता की त्याने डब्यात दोन्ही काळे दगड ठेवले होते. असं केलं असतं तर त्याचीच नाचक्की झाली असती.

सीमाने अडचणीचं रुपांतर संधीमध्ये केलं होतं. अनेक पर्यायांमधून तिने smart decision घेतला होता.